ევროპული ბოხოხი

        კიდევ ერთი პრობლემა, რომელიც აუცილებლად უნდა გავიაზროთ სწორი და ობიექტური დასკვნების გასაკეთებლად, არის ქართული საზოგადოების თვისებრიობა ანუ ქართველი ერის სოციოფსიქოლოგიური განვითარების დონე.
        ეს ძალზე რთული, მრავალწახნაგოვანი და საინტერესო საკითხია, რომელსაც ჯერჯერობით სათანადო ყურადღება არ ექცევა, არადა ბევრ, დღემდე პასუხგაუცემელ კითხვაზე პასუხი სწორედ ამ სფეროში უნდა ვეძიოთ.

        მარტივი დეფინიციის შესაბამისად, სხვადასხვა ერი საზოგადოებრივი განვითარების სხვადასხვა დონეზე იმყოფება. ფრანგული საზოგადოება (მაგალითად) ამ თვალსაზრისით თვისებრივად სხვა დონისაა, ვიდრე არაბული, ჩეჩნური ან ქართული.
        მკითხველი რომ უმალვე მიხვდეს, რა ფენომენი გვაქვს მხედველობაში, აქვე აღვნიშნავთ, რომ საუბარია არა სოციალ-ეკონომიკური თუ სახელმწიფოებრივი განვითარების დონეზე ან დემოკრატიულობის ხარისხზე (თუმცა, ეს ყოველივე, რა თქმა უნდა კავშირშია მასთან), არამედ საკუთრივ საზოგადოების თვისებებზე  - ისეთი ინსტიტუტებისა და ღირებულებების რაობასა და მნიშვნელობაზე (შინაარსზე), როგორიცაა ოჯახი, პიროვნების როლი საზოგადოებაში, მათი ურთიერთმიმართება, ქალისადმი დამოკიდებულება, ზოგადი (მათ შორის სექსუალური) კულტურის დონე და ა.შ.
        დავიწყოთ მარტივი მაგალითებით: გერმანიის დემოკრატიულ რესპუბლიკაშიც კომუნისტური წყობა იყო, ამიტომ მოსახლეობის დიდი ნაწილი იქაც ე.წ. «ტიპიურ სახლებში» ცხოვრობდა, მაგრამ საერთო სადარბაზოებში (ძალზე მეტყველი დეტალია) შეუდარებელი სისუფთავე დაგხვდებოდათ, ვიდრე ანალოგიურ სახლებში, ვთქვათ, ბაქოში, თბილისში ან ტაშკენტში. ესეც საზოგადოებრივი კულტურის გამოვლინებაა.
        სხვა კატეგორიის მაგალითი: «მრავალცოლიანობა», როგორც ასეთი, რელიგიური გამოვლინება არ არის  - იგი უპირველესად საზოგადოებრივი განვითარების დონეს ასახავს. ეს ფენომენი შეიძლება არსებობდეს მხოლოდ განუვითარებელ, დაბალ საფეხურზე მყოფ საზოგადოებაში.
        აქვე უნდა ითქვას, რომ მუსლიმანური რელიგია ამ თვალსაზრისით გაცილებით კონსერვატიული და რეგრესულია, ვიდრე ქრისტიანული  - მეცნიერთა ნაწილი სწორედ ამ თვისებას მიიჩნევს «ქრისტიანული სამყაროს» შეუდარებლად სწრაფი პროგრესისა და «მაჰმადიანური ცივილიზაციის» უიმედო ჩამორჩენის უმთავრეს მიზეზად. და არც ის გახლავთ შემთხვევითი, რომ «კავკასიურ მენტალიტეტს» ისლამი უფრო «მოერგო», ვიდრე ქრისტიანობა.
        მარტივად თუ ვიტყვით, არსებობს ისეთი ცნება, როგორიცაა «ცხოვრების წესი»  - საზოგადოებრივი განვითარების სხვადასხვა ეტაპზე მყოფ (ანუ ცივილიზებულობის სხვადასხვა დონის) ერებს სხვადასხვა ცხოვრების წესი აქვთ. ისევე, როგორც, განსხვავებულია დამოკიდებულება სხვადასხვა ფასეულობებისადმი და ეს ფასეულობებიც მნიშვნელოვნად, თვისებრივად განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან.
        მაგალითად: ერის ცივილიზებულობის, მისი სოციოფსიქოლოგიური განვითარების დონის ყველაზე ზუსტი და უტყუარი ინდიკატორი ქალისადმი დამოკიდებულებაა. რაც უფრო თავისუფალია (დიდებული ქართული სიტყვაა «თავისუფალი»  - არც ერთ დიდ ენაში არ არსებობს სიტყვა, რომელიც ესოდენ ზუსტად ასახავს ცნების არსს-ავტ) ქალი, რაც უფრო ნაკლებად არის იგი შეზღუდული ცალმხრივი (მხოლოდ ქალისათვის განკუთვნილი) აკრძალვებით, მით უფრო ცივილიზებულია ერი, მით უფრო მაღლა დგას იგი საზოგადოების სოციო-ფსიქოლოგიური განვითარების საფეხურზე. და პირიქით, რაც უფრო ნაკლებია სქესთა რეალური თანასწორობის დონე, მით ნაკლებგანვითარებულია საზოგადოება.
        უმარტივესი ილუსტრაცია: საქართველოში, ჩეჩნეთში, აფხაზეთში, ზოგადად კავკასიაში, არსებობს «ქალის მოტაცების» ტრადიცია. თქვენ წარმოიდგინეთ, ანალოგიური ტრადიცია ჯერ კიდევ არსებობს თურქეთის აღმოსავლეთ რეგიონებში, ირანში, არაბულ სახელმწიფოებში. . . . მსგავსი არაფერი ხდება რუსეთში, ისრაელში (ებრაულ საზოგადოებაში), გერმანიაში, საფრანგეთში, სკანდინავიის ქვეყნებში, ბალტიის ქვეყნებში და ა.შ.
      მიზეზი გასაგებია და განსაკუთრებულ ახსნას არ საჭიროებს: დავუშვათ, საფრანგეთში, «გაუთვითცნობიერებელმა» კავკასიელმა ან არაბმა ახალგაზრდამ ქალიშვილი მოიტაცა («მასზე ქორწინების მიზნით», როგორც საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის კომიკური მუხლი განსაზღვრავს), - გოგონას მშობლები სიცილით დაიხოცებიან, «შეყვარებულ ახალგაზრდას» პანღურისკვრით მიაბრძანებენ ციხეში და სულ მალე მათ ოჯახში ეს ისტორია ხუმრობის საგნად იქცევა.
        საქართველოში კი ასეთ შემთხვევათა 80 პროცენტი გრანდიოზული ქორწილით მთავრდება. ხოლო შემდეგ, ოჯახის ნგრევისა და პიროვნული ტრაგედიის მიზეზი ხდება.
        სასაცილო მაგალითია? ნუ აჩქარდებით.
        საზოგადოებრივი განვითარების დონეზე მსჯელობისას, დასავლურ ფსიქოლოგიურ ლიტერატურაში არსებობს ტერმინი «მმაჩიზმო», რომლის ახსნა და შინაარსობრივად გადმოცემა არც ისე ადვილია. უხეში დეფინიციით, «მმაჩიზმო» არის «სიამაყე მამაკაცად ყოფნის ფაქტის გამო». თუმცა (ვიმეორებ) ეს ძალზე უხეში და გამარტივებული განსაზღვრებაა. სინამდვილეში «მმაჩიზმო» ურთულესი საზოგადოებრივი და ეთნოსოციალური ფენომენია. იგი მოიცავს საზოგადოებრივ მიმართებათა მთელს სპექტრს. მათ შორის (ვთქვათ) ოჯახის რაობას, ნათესაობის ინსტიტუტს და ასე შემდეგ. ფრანგული ოჯახი და ქართული ტრადიციული ოჯახი, ფორმალური მსგავსების მიუხედავად, სოციალურად ძალზე განსხვავებულ ფენომენს წარმოადგენენ.
        არსებობენ «მმაჩიზმო» და «არამაჩიზმო» საზოგადოებები, რომელთა შორის საზოგადოებრივი ევოლუციის უზარმაზარი უფსკრულია.
        საზოგადოებრივი განვითარების პროცესი უწყვეტია, მაგრამ რევოლუციურად, ნახტომისებურად მისი გადალახვა შეუძლებელია. ერმა, საზოგადოებამ ეს პროცესი უნდა გაიაროს,  - თანდათანობით მოხდეს სოციოფსიქოლოგიურ ფასეულობათა ტრანფორმაცია, ახალი ფასეულობების წარმოშობა, საზოგადოებრივ ინსტიტუტთა შინაარსისა და ურთიერთმიმართების შეცვლა.
        ქართული საზოგადოება «მმაჩიზმო» საზოგადოებაა  - განსხვავებით რუსული თუ ფრანგული საზოგადოებებისაგან, ანუ იგი სოციოფსიქოლოგიური განვითარების უფრო დაბალ დონეზე იმყოფება.
        ფრანგებმა და რუსებმა ეს ეტაპი დიდი ხანია გადალახეს. თუმცა, იყო ეპოქა (რამდენიმე საუკუნის წინ), როდესაც ფრანგებიც ისეთივე «მმაჩიზმოები» იყვნენ, როგორებიც დღეს (დღემდე) ქართველები, ინგუშები ან თურქები არიან. იმდროინდელ ფრანგულ საზოგადოებაში (ისევ ზემოთმოყვანილ უხეშ, მარტივ მაგალითს დავუბრუნდეთ) ქალიშვილის მოტაცებას «აზრი» ნამდვილად ექნებოდა.
        აქვე უნდა ითქვას, რომ როდესაც «მმაჩიზმო» საზოგადოებას ურთიერთობა უხდება «არამმაჩიზმო» საზოგადოებასთან  - კონფლიქტი აუცილებელია განურჩევლად იმისა, რომელი მათგანია დომინანტი ანუ «მმაჩიზმო» ერი იპყრობს ფიზიკურად «არამმაჩიზმო» საზოგადოებას თუ პირიქით. შეურიგებელი ურთიერთსიძულვილი ამ შემთხვევაში გარდაუვალია.
        სხვათა შორის, ნაწილობრივ ამანაც განაპირობა რუსოფობიის წარმოშობა კავკასიელ ხალხებში: როდესაც «მმაჩიზმოს» აიძულებენ იცხოვროს «არამმაჩიზმო» საზოგადოებაში (ანუ ისეთ საზოგადოებაში, რომელიც უფრო მეტად არის განვითარებული სოციოფსიქოლოგიური თვალსაზრისით), იგი საშინლად იტანჯება. მაგალითად, ქალის ჰიგიენური ტამპონების სატელევიზიო რეკლამა მისთვის შუასაუკუნოვან «მხურვალე მაშით წამების» ტოლფასია.
         შეუძლებელია არ წარმოიშვას კონფლიქტი ორ საზოგადოებას (ვთქვათ, რუსულ და უზბეკურ საზოგადოებებს) შორის, როდესაც პირველ მათგანში უკვე არსებობს «საქორწინო კონტრაქტის» ინსტიტუტი, ხოლო მეორეში ცოლს საქონელივით ყიდულობენ და ოჯახს (ქალის მამას) ფულს უხდიან.
        იმავდროულად, «არამმაჩიზმოსაც» ეზიზღება «მმაჩიზმო»  - ამ უკანასკნელის ცხოვრების წესი მისთვის მიუღებელია. გავიხსენოთ შარლ დე კოსტერის «ულენშპიგელი»: «მმაჩიზმო» ესპანეთმა დაიპყრო ნიდერლანდი ანუ ფიზიკურად სძლია, მაგრამ იმდროინდელი ჰოლანდიური საზოგადოება უკვე განვითარების სულ სხვა დონეზე იმყოფებოდა.
        ან, რაღა შორს მივდივართ, «მმაჩიზმოსადმი» ცივილიზებული ერის წარმომადგენლის ძნელადდასაფარი ზიზღის ნიმუშია ისევ და ისევ ლეონიდ გაიდაის კინოკომედია «კავკასიელი ტყვე ქალი».
        ევროპული საზოგადოება «არამმაჩიზმო» საზოგადოებაა. ამის გათვალისწინებით, გასაგები ხდება უცნაური ფენომენი: თურქეთი ოცი წლის განმავლობაში იხვეწება ევროკავშირში მიღებას, თითქოს რეფორმებიც ჩაატარა, საბაზრო ეკონომიკაც დააფუძნა, დემოკრატიული, პლიურალისტური საპარლამენტო სისტემა შექმნა. მიუხედავად ამისა, ევროპა მაინც უარს ეუბნება. ესტონეთი კი, რომელიც გუშინ გახდა დამოუკიდებელი სახელმწიფო და ეკონომიკური განვითარების დონით თურქეთს ბევრად ჩამორჩება,  - უკვე ევროკავშირის ასოცირებული წევრია. ნამდვილი წევრობაც მხოლოდ დროის საქმეა.
        რაშია საქმე? ერთ-ერთი უმთავრესი მიზეზი აქაც ადვილად ასახსნელია: თურქული საზოგადოება კვლავაც «მმაჩიზმო» საზოგადოებაა ანუ ამ თვალსაზრისით დიდწილად მაინც «შეუთავსებადია» ევროპულ საზოგადოებასთან და მის სოციოფსიქოლოგიურ ფასეულობებთან. ხოლო ესტონური საზოგადოება ამ მხრივ (სოციოფსიქოლოგიური განვითარების დონით) აბსოლუტურად თავსებადია ფრანგულ ან შვედურ საზოგადოებებთან. მაშასადამე, განურჩევლად ეკონომიკის ხარისხობრივი რაობისა, ესტონელები მაინც განუზომლად უფრო მეტად «ევროპული ერია», ვიდრე თურქები. ეს უკანასკნელი საზოგადოება ჯერ-ჯერობით მაინც «მმაჩიზმოდ» რჩება. იმავე მიზეზით, რუსებს ამჟამად ბევრად მეტი შანსი აქვთ ააშენონ ევროპული ყაიდის საზოგადოება, ვიდრე ქართველებს.
        თურქეთისა და ესტონეთის მაგალითში ვულგარიზებულად რელიგიაზე ყველაფრის დაყვანა არ შეიძლება  - ისლამი მხოლოდ ერთ-ერთი ფაქტორია. თუმცა, ძალიან მნიშვნელოვანი ფაქტორი.
        ფრანგმა მეცნიერმა ივ კუსტომ (პიროვნულად თხემით-ტერფამდე «არამმაჩიზმომ») აღიარა ისლამის რჯული და გულმხურვალედ მორწმუნე მაჰმადიანად იქცა. მაგრამ ეს უკვე ვეღარ შეცვლიდა მის სოციოფსიქოლოგიურ თვისებრიობას, ვინაიდან ხსენებული ფენომანი შეუქცევადია  - რაკი საუკუნოვანი ევოლუციის შედეგად წარმოიშობა.

 

მთელ ეკრანზე

გ ა გ რ ძ ე ლ ე ბ ა