პოლიტიკური კულტურის „ქართული სტანდარტები“ და მათი ტრანსფორმაციის პერსპექტივა

    რუსული ეროვნული საზრისის მარადიული კითხვა „Кто виноват и что делать?» საქართველოში სუბლიმირებულია მისი შინაარსობრივი „სინონიმით“: „ვინა ვართ, რანი ვართ, საიდან მოვდივართ და საით მივდივართ?“
    თუ ბოლომდე გულწრფელნი ვიქნებით და პოლიტკორექტულობას ამ სფეროშიც არ დავემორჩილებით, ეს კითხვა, რომელიც სულმნათმა ილია ჭავჭავაძემ დასვა, კვლავაც უპასუხოა!
    კლასიკური გაგებით „ქართულ პოლიტიკაზე“ შეიძლება ვისაუბროთ მხოლოდ ბოლო 30 წლის განმავლობაში, ანუ დაახლოებით 1987 წლიდან, კიდევ უფრო მეტი ქრონოლოგიური „დავიწროვებით“ - მთაწმინდის პანთეონში ერთ-ერთი საფლავის აფეთქებიდან (რაც ძალიან ნიშანდობლივია), როდესაც საქართველოში კვლავ შესაძლებელი გახდა პოლიტიკური ცხოვრება, მაშასადამე პოლიტიკური აქტიურობა. მანამდე პოლიტიკა, როგორც ასეთი, არ არსებობდა, რადგან პოლიტიკური ცხოვრება სამოქალაქო აქტივობას, აგრეთვე კონკურენციას გულისხმობს და არა მხოლოდ აპარატულ ინტრიგებს პარტიულ თუ კომკავშირულ ბობოლათა კაბინეტებსა თუ „ცკ“ - „ტკ“-ს დერეფნებში.
    მეორეს მხრივ, სწორედ „პოლიტიკური ცხოვრების“ დაწყებამ გამოამჟღავნა და გამოავლინა - გამოამზეურა ყველა ის თვისება, რაც მანამდე დაფარული იყო და მხოლოდ სიმპტომატურ დონეზე ვლინდებოდა. მარტივად თუ ვიტყვით, „გამოვჩნდით რანი ვართ“ და რა პოლიტიკური უნარ-ჩვევები თუ თვისებები გაგვაჩნდა, როგორც საზოგადოებას.
    ამ თეზისის კონოტაცია რომ იმთავითვე ნეგატიურია, ავტორის ბრალი ნამდვილად არ არის: სხვა ბევრი საზოგადოების პოლიტიკური აქტივობა ასევე „დახშული“ იყო ჯერ იმპერიულ, შემდეგ ტოტალიტარულ-კომუნისტურ ეპოქაში, მაგრამ ასეთი უბედურება არ დამართნიათ, რაც ჩვენ „დავიმართეთ“ ბოლო მეოთხედ საუკუნეში!
    მაშასადამე, მიზეზი უფრო ღრმადაა საძიებელი: ქართული საზოგადოების თვისებრიობასა და პოლიტიკურ კულტურაში, უფრო ზუსტად, ამ კულტურის ნაკლებობაში.
    მაგალითად 1988-1993 წლების საზარელი ეროვნული ტრაგედიის ახსნა მხოლოდ „ყოვლისშემძლე“ რუსულ სპეცსამსახურთა აქტივობით შეუძლებელია: რუსული სპეცსამსახურები (КГБ, ГРУ) ყველა „რესპუბლიკაში“ მოქმედებდნენ. რატომ სხვაგან ვერ შეძლეს ისეთი პერსონაჟების გამოყვანა ასპარეზზე, რომლებიც ქვეყანას სამოქალაქო ომის სისხლიან მორევში გადაჩეხდნენ? პასუხი ერთმნიშვნელოვანია: იმიტომ, რომ „იქ“ იმ საზოგადოებათა პოლიტიკურმა კულტურამ და სახელმწიფოებრივმა ინსტინქტმა არ მისცათ ამის საშუალება!

დესტრუქციული ინდივიდი და საზოგადოების ატომიზაცია

    თავის მხრივ, ამ ნიშან-თვისებათა დეტერმინირება მის რამდენიმე ურთიერთდაკავშირებულ კომპონენტად დაშლას მოითხოვს. პირველი და შესაძლოა უმთავრესი საზოგადო პასსიონარობისა და კოლექტივისტური კულტურის დეფიციტია. ჩვენში ხშირად გაიგონებ, რომ „ხანგრძლივმა „უსახელმწიფოებრიობამ“ გადაგვაჩვია . . . “ და ა.შ. გაგრძელებაც არ არის საჭირო, იმდენად ჩვეული ნარატივია. მაგრამ ეს ნარატივი ვერაფერს ხსნის: ასევე არ ჰქონდათ სახელმწიფოებრიობა, ძალიან დიდი ხნის განმავლობაში, იმავე იმპერიის დაპყრობილ სხვა ერებსაც, თუმცა გათავისუფლების შემდეგ ჩვენზე ბევრად მეტი სახელმწიფო (პოლიტიკური) კულტურა და თვისებები გამოამჟღავნეს.
    ცხადია, ამ უცნაურობას მხოლოდ ერთი და „წყალგაუვალი“ ახსნა შეიძლება ჰქონდეს: ამ თვისებათა დეფიციტს, სინამდვილეში, იწვევს არა მხოლოდ და არა იმედენად სახელმწიფო ინსტიტუტებისაგან ხანგრძლივი „გაუცხოება“, არამედ, სწორედაც საზოგადო, კოლექტივისტური კულტურის ტრადიციათა და ჩვევათა სიმყიფე!
    სხვაგვარად რომ ვთქვათ, „ქართველი“ გაუცხოებული და გამიჯნულია არა მხოლოდ სახელმწიფოს და მის ინსტიტუტებს, არამედ, დიდწილად, თვით საზოგადოებასაც, თუ ამ ფენომენს ოჯახს მიღმა გავაფართოვებთ.
    ქართველი ინდივიდი თავისი არსით დესტრუქციულია არა მხოლოდ და არა იმდენად სახელმწიფოს, მათ შორის, რასაკვირველია უცხო ქვეყნის მიერ თავსმოხვეული სახელმწიფოს მიმართ (რაც დაგვეხმარა კიდეც დამოუკიდებლობის მოპოვებაში), არამედ საკუთარი საზოგადოების მიმართაც! ქართული ინდივიდუალიზმი ამ მხრივ გამანადგურებლად კონფლიქტური და კონტრპროდუქტიულია, განსხვავებით იმავე ევროპული ინდივიდუალიზმისგან, რომელიც პირიქით, კონსტრუქციული და შემოქმედებითია თავისი არსით, რაკი ინდივიდუალურ მისწრაფებათა შენივთებას, ანუ ერთგვარ პიროვნულ-საზოგადო სინერგიას გულისხმობს და არა „ატომიზაციას“.
    შედეგი (რეალობა) პარადოქსულია და ეს ფენომენი ცალკე შესწავლასაც მოითხოვს: საზოგადოებრივი „ატომიზაცია“ და ინდივიდის საზოგადოებისგან „განკერძოება“ ხდება იმ ვითარებაში, როდესაც არსებობენ ერთი შეხედვით მძლავრი საზოგადოებრივი ინსტიტუტები (არ აგვერიოს სახელმწიფო ინსტიტუტებში), მათ შორის ოჯახი, ნათესაობის ტრადიცია, მეგობრობისა და ახლობლურ ურთერთობებში პასუხისმგებლობის ტრადიცია, რაც თითქოს ბევრად ნაკლებ განვითარებული აქვთ სხვა ერებსა და საზოგადოებებს. ოღონდ, როგორც კი ხდება სახელმწიფოებრივად „ინსტიტუციონალიზება“, ანუ საზოგადოების აყვანის მცდელობა ცივილიზებულობის უფრო მაღალ საფეხურზე, იწყება რღვევა და უძლიერესი შინაგანი კონფლიქტი.
    გამოდის, ტრადიციული „ქართველისა“ და ტრადიციული „ქართული საზოგადოების“ ბუნებრივი, იმმანენტური მდგომარეობა ყოფილა „უსახელმწიფოებრიობა“, რადგან საზოგადოებაში შინაგან კონფლიქტს მაინც გამორიცხავს; ხოლო ცივილიზებულმა ერებმა იმიტომაც მოახერხეს ამ საფეხურზე „ამაღლებულიყვნენ“, რომ ზემოთჩამოთვლილი საზოგადოებრივი ინსტიტუტები უკვე ისე „ჩამკვრივებული“ არა აქვთ, როგორც ჩვენ.
    თუმცა ამ დასკვნის ლოგიკურობა დიდწილად ილუზორულია: ჩვენში დამკვიდრებული ბრიყვული სტერეოტიპების მიუხედავად, „ევროპული“ ან თუნდაც იგივე „რუსული“ ოჯახი არანაკლებ მყარია სოციალური თვისებრიობის მხრივ, ვიდრე ქართული ან პირიქით: ქართული არანაკლებ მოწყვლადია იმავე რაკურსით, ვიდრე ევროპული თუ რუსული; მაგრამ საქმე ისაა, რომ მათ სხვადასხვა სოციალური შინაარსი და საზოგადოებრივი „ფუნქცია“ აქვთ: იმგვარი, რომელიც სახელმწიფო ინსტიტუტთა „ამოზრდას“ ხელს არ უშლის!

საზოგადოებრივი პასუხისმგებლობის სინდრომი
   

    მარტივი მაგალითი: ნეპოტიზმი საქართველოში აბსოლუტურად დაუძლეველია. მისი დამარცხება გამორიცხულია მანამ, სანამ საზოგადოების თვისებრიობა არ შეიცვლება.
    ვთქვათ, რატომ ვერ ხერხდება ჩვენს ქვეყანაში ჭეშმარიტად დამოუკიდებელი და პირუთვნელი სასამართლო სისტემის შექმნა და რატომ მოხერხდა ეს იმავე ესტონეთში? რატომ და როგორ ახერხებს მუდამ ხელისუფლება სასამართლოს დამორჩილებას ჩვენში და რატომ ვერ ახერხებს ესტონეთში?
    რა გარანტიები არ შეიქმნა ხომ თითქოს: „უვადოდ დანიშვნა“, სრული იმუნიტეტი და ასე შემდეგ. მაგრამ მოსამართლე ქალბატონის ბიზნესმენ მეუღლეს ან ბიზნესმენ ძმას რომ ხელისუფლება „საგადასახადოს“ მიუგზავნის, ეს ქალბატონი ვითომ იოლად დაძლევს ზემოთხსენებულ „საზოგადოებრივი პასუხისმგებლობის სინდრომს“ ოჯახის წევრის მიმართ?
    ესტონელ მოსამართლეს ეს სინდრომი ბევრად ნაკლებად აქვს სწორედ იმიტომ (რაოდენ პარადოქსულად და არასასიამოვნადაც არ უნდა ჟღერდეს), რომ იქ საზოგადოებრივი ღირებულებები მეორეხარისხოვანია სახელმწიფო ღირებულებებთან და იდეალებთან შედარებით. ამიტომა ესტონელ (ისევე, როგორც ინგლისელ, ფრანგ, დანიელ) მოსამართლეს ოჯახის წევრის დაწიოკებით ვერ „დააშანტაჟებ“ და ვერ მიაღებინებ სასურველ გადაწყვეტილებას, რადგან იმ მოსამართლისთვის უპირველესი პრიორიტეტი საკუთარი ინტერესები და საკუთარი, მყარი, სახელმწიფოებრივი ღირებულებებია. ამიტომ, იქ ხელისუფლებანი ამას არც ცდილობენ და ვერც ახერხებენ.
    პარადოქსია? ნამდვილად, მაგრამ ქართული აზროვნების ერთ-ერთი უმთავრესი პრობლემა „პარადოქსული აზროვნების“ უნარის დეფიციტიცაა.

„ქალაქური ცივილიზაცია“
   

 სხვა საკითხია, რა იწვევს ამ ატომიზაციას და პიროვნების „ჩაუწერელობას“ ჯერ საზოგადო, შემდეგ სახელმწიფოებრივ სივრცეში. რატომ არის ამგვარი „შენივთების“ თუ სინერგიის მცდელობა მუდმივად კოფლიქტოგენური?
    პასუხის ჩემეული ვარიანტი ასეთია: ქართველი ერის, შესაბამისად ქართული საზოგადოების ზოგადი ეთნიკური მატრიცის მეტისმეტი სირთულე!
    მარტივად თუ ვიტყვით: საქართველოს ისტორიამ და ეროვნულმა ევოლუციამ არა მხოლოდ ერთიანი სახელმწიფოებრიობის დღენაკლულობა დაგვიტოვა ტრადიციად, არამედ მიკროსაზოგადოებრივი კონსოლიდაციის ძალიან დაბალი დონე, როდესაც ისტორიული საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში მცხოვრები სოციუმები და მათი წარმომადგენლები ერთ ენაზე კი საუბრობენ, ერთი ანბანით წერენ, მაგრამ მენტალობითა და სოციო-ფსიქოლოგით მეტისმეტად განსხვავდებიან ერთმანეთისგან; ხოლო ურბანიზაციის პროცესში, რომელიც ჩამოყალიბებულ ქვეყნებში სახელმწიფოებრიობის საწყისადაა მიჩნეული („სახელმწიფო იწყება ქალაქიდან“) ამ მენტალობათა, ტემპერამენტთა და სოციალურ უნარ-ჩვევათა თუ ღირებულებათა „აღრევა“ მეტისმეტად კონფლიქტოგენური ხდება, ანუ, ისევ და ისევ ატომიზაციას უწყობს ხელს.
    უფრო გასაგები რომ იყოს, მცირე ილუსტრაციის სახით: ფრანგულ საზოგადოებაშიც, მაგალითად აკვიტანიელი და პიკარდიელი მნიშვნელოვნად განსხვავდებიან ერთმანეთისგან, მაგრამ ტიპოლოგიური და ფენომენოლოგიური თვალსაზრისით მაინც ბევრად ნაკლებად, ვიდრე ხევსური და აჭარელი, ან სვანი და რაჭველი, თუ გურული და კახელი.
    არაპოლიტკორექტული სიმართლეა, მაგრამ სიმართლეა! საკმარისია გავიხსენოთ თუნდაც 1990-1993 წლების სამოქალაქო ომი და ზოგიერთი იმდროინდელი ნარატივი.

მშვიდობა, როგორც სოციალური ევოლუციის წყარო

    როგორ და რა გზით არის შესაძლებელი დავძლიოთ ის ნიშან-თვისებანი, რაც არ გვაძლევდა და დღესაც არ გვაძლევს საშუალებას, ჩამოვაყალიბოთ ნორმალური მიმართებები პიროვნებასა და საზოგადოებას, პიროვნებასა და სახელმწიფოს, საზოგადოებასა და სახელმწიფოს შორის? ანუ შევქმნათ ნორმალური საზოგადოება და ავაშენოთ ცივილიზებული, თანამედროვე სახელმწიფო? ჩემი აზრით, მხოლოდ და მხოლოდ ხანგრძლივი, მშვიდობიანი ურბანული განვითარებით: ეკონომიკური პროგრესითა და კეთილდღეობით; ქვეყანაში მრავალპროფილური და სოციალურად დივერსიფიცირებული კაპიტალის დაგროვებით; ადამიანური რესურსების სწორი მენეჯმენტით; სოციალური სამართლიანობით ანუ „სვეტთა“ და „უბრალოთა“ კანონის წინაშე უეჭველი და ულაპარაკო თანასწორობით; მიკროსაზოგადოებათა და თემთა, მათ შორის ტრადიციონალისტური „სამთაობიანი ოჯახის“ თანდათანობითი, თუმცა განუხრელი ევოლუციური „მოშლით“ (რაც, რასაკვირველია იმას არ ნიშნავს, ძმამ-ძმა მოიძულოს და შვილიშვილმა-ბაბუა, ისევე, როგორც არ სძულთ ერთმანეთი ჩვენზე უფრო ცივილიზებულ საზოგადოებებში); ტექნოლოგიური ინოვაციურობით; განათლების ეჭვმიუტანელი პრიორიტეტულობით; გლობალიზებით: ახალი იდეებისა და მსოფლიო ტრენდებისადმი გახსნილობით; დემოკრატიით: ხელისუფლებათა აუცილებელი ცვალებადობით ანუ „ციკლურობით“, მრავალპარტიულობით, პოლიტიკური ოპოზიციის სიძლიერით, მაშასადამე ალტერნატივათა მუდმივი არსებობით, ლაღი, თავითუფალი, მაგრამ პასუხისმგებელი (!) და პლურალისტური მედიით . . . . . . . ოღონდ ეს ყოველივე ისევ და ისევ მშვიდობის, - ხანგრძლივი, მყარი, უეჭველი, დამაიმედებელი მშვიდობის, ესე იგი მომავლის პერსპექტიული განცდის პირობებში.
    ხანგრძლივი მშვიდობა და ევოლუცია არსებითად ურთიერთდაკავშირებული ფუნდამენტური პირობაა იმ პროცესთა ერთობლიობისა, რასაც მარტივი დეფინიციით ეწოდება „კულტურული რევოლუცია“.
    საქართველოს სჭირდება არა მხოლოდ და არა იმდენად ყბადაღებული „რეფორმები“ არამედ „კულტურული რევოლუცია!“
   

                მთელ გვერდზე